Het begrip 'Vrede'

Waar denken in handelen omslaat (slot)

Klik hier voor het eerste deel.

II. Van Intentionaliteit naar Relationaliteit

Als geen van de voorgestelde denkmodellen een bevredigende oplossing voor ons probleem kan bieden, rijst de vraag wat in deze methoden over het hoofd is gezien.

van middeleeuws naar modern weten

Op de vraag wat er precies gebeurd is waardoor hesksenvervolgingen vrij plots ophouden, wens ik hier niet nader in te gaan. Een aantal factoren moeten hier in beschouwing genomen worden, waarvan de belangrijkste mij althans lijkt te zijn de overgang van een ternair naar een binair weten, zoals aangegeven in mijn boek. Waar middeleeuwers overal en altijd in staat waren in het zichtbare het onzichtbare te zien, en alle domeinen van weten (geschiedschrijving, natuurfilosofie, economie, politiek, recht, kunst, geneeskunde) een symbolisch karakter hadden, is deze formele kentrek van het middeleeuwse weten vanadf de moderniteit beperkt tot de domeinen van het esthetische, het ethische en het religieuze. Bovendien heeft de empirische experimentele methode het monopolie op objectiviteit, waarheid, wetenschappelijke kennis voor zich alleen opgeëist, en daarmee genoemde gebieden gedegradeerd naar het niveau van subjectieve willekeur, emotionele (en dus niet : rationele) overtuigingen en individuele preferenties, waarover niet te twisten valt en waarover men geen objectieve uitspraken kan doen of wetenschappelijke kennis kan verwerven. Essentieel hierbij is echter dat men bij die overgang van het premoderne naar het moderne weten - zeker in het begin - in het schema van de klassiek realistische methode, waaronder zowel rationalisme als empirisme vallen, vasthaken blijft.

van intentioneel naar relationeel

Op de vraag naar wat er precies gebeurt met onze kapitein en onze commandant wil ik wél ingaan. Er gebeurt in hun houding iets uitermate belangrijks : iets waardoor vrede bewerkstelligd wordt, maar dat in geen van de voorgestelde denkmodellen gedacht kan worden. Laten we eerst nader analyseren wát er gebeurt, vervolgens ingaan op de vraag waarom het niet gedacht worden kan.
Wat er gebeurt kan in gewone termen vrij eenvoudig omschreven worden. De kapitein kan met betrekking tot echt canaille slechts één verhouding hebben : deze van intomen of uitroeien door middel van geweld. Dat is de énige zinvolle verhouding die hij zich, o.m. door zijn opleiding, kan indenken tegenover dit soort mensen. Maar aangekomen op het plein subsumeert hij de daar aanwezige individuen niet onder de categorie 'canaille'. Hij herdefinieert de mensen op het plein. Zijn oversten hadden hem op het hart gedrukt dat de op het plein verzamelde mensen een overduidelijke belichaming van 'canaille' waren. In dat geval was de te ondernemen gepaste actie even overduidelijk : geweld. Maar zoals gezegd : de kapitein herdefinieert de mensen. Hij ziet alleen een hongerende menigte, en denkt aan zijn eigen familie. Daarom kunnen ze voor hem "geachte, eerbare burgers" worden. Op eerbare ongewapende burgers die een rechtvaardige zaak verdedigen, schiet een eerbare kapitein niet.
Maar omgekeerd geldt hetzelfde. Een menigte geconfronteerd met een ordemacht die geweld hanteert, kan enkel met groter tegengeweld reageren. Geweld provoceert geweld. Maar de menigte voelt dat de kapitein van het etiket 'canaille', en dus van het gebruik van geweld, afstand wil doen. De kapitein geeft de menigte dus de kans om hem en zijn troepen te herdefiniëren. En op haar beurt neemt de menigte deze kans te baat. Ze zien in hem een bondgenoot, een gelijke die hun zaak rechtvaardig vindt en verdedigen wil, en dat blijkt uit de manier waarop hij hen aanspreekt : "geachte en eerbare burgers van Parijs". De kapitein schaart zich achter de mensen en hun zaak, en bijgevolg scharen zij zich achter hem en zijn zaak : ze ontruimen zonder morren het plein. De kapitein herdefinieert de mensen, en de mensen herdefiniëren de kapitein.
Deze techniek van wederzijds herdefiniëren van de tegenstander lijkt succesvol, in die zin dat men er zo in slaagt geweld te vermijden. Wat in feite gebeurt is dat de relatie tot de ander zich wijzigt in functie van die zich wijzigende definitie. Om dit uit te leggen moeten we even bij de structuur van 'relatie' halt houden.

Een reële wederzijdse relatie stelt men voor als een tweestellig predicaat : xRy. De middeleeuwse filosofie analyseert dit gegeven verder als : xRy = xR'y + yR"x. Dat wil zeggen : elke relatie is een dubbele relatie, die vanuit x naar y vertrekt, en omgekeerd vanuit y naar x. Als x "even wit is als" y (identiteitsrelatie), dan betekent dit dat x met betrekking tot y wit is, maar evenzeer dat y met betrekking tot x eveneens wit is. Anders kan x nooit "even wit zijn als" y. Er is dus witheid in x (R') m.b.t. y, en ook witheid in y (R") m.b.t. x ; zoniet kan de relatie R "even wit als" tussen x en y nooit een wederzijdse reële relatie zijn.
Toegepast op het concept 'vrede' betekent dit dat de relatie Rvrede slechts tot stand kan komen tussen twee individuen of partijen op voorwaarde dat x zich vredevol en vredelievend opstelt tegenover y (xR'vy), en op voorwaarde dat y tegenover x hetzelfde doet (yR"vx). Als één van beide partijen weigert dit te doen, komt Rv niet tot stand. Rv hangt dus af én van de intentie van x ten opzichte van y, én van de intentie van y ten opzichte van x. Waarschijnlijk is dit de reden waarom de Euro 2000 case tot mislukken gedoemd is of althans op de meerderheid als utopisch overkomt. Zelfs al zou de Rijkswacht bereid zijn de relschoppers te herdefiniëren, een kleine kern echte hooligans die alleen op geweld uit zijn en om voetbal helemaal niet malen tenzij als ideale dekmantel van anonimiteit om ongestraft keet te schoppen, zal ten allen prijze willen verhinderen dat de Rijkswacht geherdefinieerd wordt. Zij zullen met geweld op de ordehandhavers (blijven) reageren, en aldus zeker geweld van de kant van die ordehandhavers uitlokken, waardoor de zaak escaleert.
Het predicaat dat x aan y toekent, of het etiket dat x aan y kleeft, is dus van het allergrootste belang. Het bepaalt immers de verhouding of relatie R' die x tegenover y zal innemen. Hetzelfde geldt natuurlijk ook omgekeerd voor y ten opzichte van x : het bepaalt de verhouding R" die y ten opzichte van x zal innemen.

Jos Decorte

hoofdmenu    inhoudsopgave    archief    over 'tKA   

Updated: 4 september 2000